LIÊN HIỆP CÁC HỘI KHOA HỌC VÀ KỸ THUẬT NGHỆ AN

http://lienhiepkhktnghean.org.vn

Thành cổ Vinh trong dòng chảy văn hóa Xứ Nghệ

Thành cổ Vinh trong dòng chảy văn hóa Xứ Nghệ
Trong lịch sử Việt Nam, nhiều công trình kiến trúc đã vượt lên giá trị vật chất để trở thành biểu tượng của bản sắc vùng miền. Ở miền Trung, nơi con người phải gồng mình trước thiên nhiên khắc nghiệt và chiến tranh,  thành cổ Vinh là một di tích đặc biệt như thế. Dẫu chỉ còn lại những mảng tường rêu phong, nền gạch loang lổ, song chính từ đó, ta vẫn cảm nhận được hơi thở của một thời vàng son, nơi từng vang vọng tiếng trống canh, vó ngựa và ý chí kiên trung của người xứ Nghệ.
Một kiến trúc giao thoa Đông Tây
Theo Đại Nam nhất thống chí, thành Nghệ An (tức thành Vinh) được vua Gia Long cho xây dựng năm 1804, sau khi thống nhất đất nước. Trước đó, nơi đây từng được vua Quang Trung chọn để dựng Phượng Hoàng Trung Đô, dự định trở thành trung tâm chính trị, quân sự của quốc gia, nhưng kế hoạch dang dở khi nhà Tây Sơn sụp đổ. Nhận thấy vị trí Vinh nằm giữa hai miền  Bắc Nam, gần biển, có thế núi Dũng Quyết làm hậu chẩm, vua Gia Long quyết định xây thành, ban đầu đắp bằng đất. Về sau, vua Minh Mạng cho xây lại bằng đá ong theo kiểu Vauban, mô hình thành lũy hiện đại của châu Âu kết hợp với nguyên tắc phong thủy Á Đông. Đến thời Tự Đức thành tiếp tục được quan tâm tu bổ. Thành có hình lục giác, chu vi khoảng 2.400 m, tường cao 5 m, dày hơn 1 m, xây bằng đá ong và gạch vồ lớn, kết dính bằng vôi vỏ sò trộn mật mía,  một loại “xi măng tự nhiên” bền vững. Ngoài tường là hào nước sâu, bao quanh lũy tre, vọng gác, cầu đá. Ba cửa chính gồm Cửa Tiền ( hướng nam ), Cửa Tả ( hướng đông) và Cửa Hữu (hướng tây ), mỗi cửa đều có vọng lâu, cổng vòm. Bên trong có dinh Tuần phủ, công đường, kho lương, trại ngựa, nhà lính, cùng hệ thống cống ngầm thoát nước, thể hiện tư duy quy hoạch bài bản, khoa học. Trong thế kỷ XIX, thành Vinh là trung tâm chính trị hành chính của tỉnh Nghệ An.  Năm 1885, khi phong trào Cần Vương bùng nổ sau thất thủ kinh đô, Nghệ An là một trong những địa phương hưởng ứng mạnh mẽ nhất. Nghĩa quân từng chiếm giữ thành, biến nơi đây thành căn cứ kháng chiến chống Pháp. Sau nhiều trận chiến, thực dân Pháp chiếm lại, phá hủy nhiều hạng mục. Đầu thế kỷ XX, khi quy hoạch lại Vinh theo mô hình đô thị kiểu Tây, người Pháp phá một phần tường thành, mở đường, xây nhà hành chính, trường học, nhà thờ. Thành cổ bị thu hẹp, chỉ còn vài cổng và đoạn tường. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, nơi đây tiếp tục gánh chịu bom đạn. Dù được thiết kế theo kiểu Vauban châu Âu, thành cổ Vinh vẫn tuân thủ nguyên tắc phong thủy phương Đông: tiền hướng Nam đón sinh khí dòng thủy lưu; hai bên tả hữu cân đối, hài hòa âm dương. Sự kết hợp ấy tạo nên mô hình kiến trúc khá độc đáo, biểu hiện tiếp biến văn hóa, học hỏi cái mới nhưng giữ vững truyền thống. Vật liệu xây dựng cũng là minh chứng cho tay nghề thợ Việt: gạch vồ lớn, nung kỹ, kết dính bằng vôi vỏ sò, mật mía, nhựa cây, tạo độ bền vững chãi trước sự trôi chảy của thời gian. Đến nay vẫn còn sót lại những đoạn tường nguyên khối, chứng tỏ  kỹ thuật và bản lĩnh sáng tạo của người Việt đầu thế kỷ XIX. Nay, hình ảnh thành cổ vẫn khắc sâu vào tâm thức người Nghệ. Trong tên trường, tên đường, trong lời ca, trong quán xá cụm từ “Thành cổ” còn hiện hữu như một niềm tự hào. Hình ảnh thành cổ Vinh xuất hiện trong tranh ảnh, ca khúc, phim tư liệu, lễ hội văn hóa. Nhiều nghệ sĩ, nhiếp ảnh gia tìm đến để ghi lại khoảnh khắc giao thoa giữa xưa và nay. Các hoạt động du lịch văn hóa lịch sử được tổ chức, giúp du khách hiểu hơn về quá khứ, về tinh thần người Nghệ.
Giữ gìn di sản trong lòng đô thị
Năm 1998, Bộ Văn hóa Thông tin công nhận Thành cổ Vinh là di tích lịch sử cấp quốc gia. Từ đó, nhiều dự án trùng tu, phục dựng được thực hiện: gia cố cổng thành, khơi thông cải tạo hào nước, quy hoạch cảnh quan hướng tới mục tiêu công viên di sản phục vụ giáo dục và du lịch. Các trường học địa phương thường xuyên tổ chức tham quan, ngoại khóa, thuyết minh lịch sử, góp phần nuôi dưỡng tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ. Tuy nhiên, do nằm giữa trung tâm đô thị, trước áp lực xây dựng, thương mại hóa và sự thiếu ý thức của một bộ phận người dân khiến công tác bảo tồn gặp nhiều khó khăn. Một số đoạn tường đã xuống cấp nghiêm trọng. Để bảo tồn phát huy di sản lịch sử thành cổ Vinh, thiết nghĩ cần triển khai đồng bộ các giải pháp: Đầu tư bảo tồn, tu bổ, gắn với quy hoạch không gian đô thị; Xây dựng Bảo tàng Thành cổ Vinh, trưng bày hiện vật, tư liệu, mô hình 3D; Phát triển tuyến du lịch có thể là Dấu ấn Xứ Nghệ, kết nối núi Dũng Quyết, làng Sen, sông Lam; Đẩy mạnh giáo dục cộng đồng, nâng cao nhận thức bảo tồn di sản. Thành cổ Vinh từ ngày dựng xây đến nay trải hơn hai thế kỷ, là nơi giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, Đông và Tây, giữa cái bền vững của văn hóa và sự biến thiên của thời gian. Ai đó từng viết rằng“Thành xưa rêu phủ thời gian/Vẫn nghe đất gọi tên ngàn năm nay.”  Giữ gìn thành cổ Vinh không chỉ là bảo tồn một công trình kiến trúc, mà còn giữ lấy một phần linh hồn văn hóa của xứ Nghệ, để tiếng gọi của lịch sử tiếp tục vang vọng giữa nhịp sống hôm nay./.

Tác giả bài viết: Dương Cầm

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây