Nâng cao sức khỏe đất – Nền tảng cho sản xuất cây trồng bền vững

Đất khỏe – nền móng cho cây trồng khỏe

Sức khỏe đất là khả năng đất vận hành như một hệ sinh thái sống, có thể duy trì độ màu mỡ, tái tạo dinh dưỡng, nuôi dưỡng hệ vi sinh vật và tạo môi trường sinh trưởng ổn định cho cây trồng.

Một thửa đất khỏe thường có hàm lượng hữu cơ cao, giúp đất tơi xốp, giữ nước và dinh dưỡng tốt; cấu trúc đất bền vững, tạo điều kiện cho rễ phát triển mạnh và hạn chế xói mòn; hệ vi sinh vật phong phú, tham gia phân giải chất hữu cơ, cố định đạm, hạn chế nấm bệnh và tuyến trùng gây hại; đồng thời có khả năng điều hòa nước và khí, giúp cây trồng thích ứng tốt hơn trước hạn hán, ngập úng và các biến động bất lợi của thời tiết.

Đất khỏe không chỉ góp phần nâng cao năng suất, chất lượng nông sản mà còn giúp giảm ô nhiễm môi trường, tích lũy carbon hữu cơ trong đất, qua đó hỗ trợ giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới nền nông nghiệp xanh, thân thiện với môi trường.
Suy thoái đất – nguyên nhân và hệ lụy
Hiện nay, đất nông nghiệp ở nhiều vùng đang bị suy thoái do tác động tổng hợp của điều kiện tự nhiên và tập quán canh tác chưa hợp lý. Trong đó, việc chạy theo năng suất trước mắt, lạm dụng phân bón hóa học, thiếu bón hữu cơ và độc canh kéo dài là những nguyên nhân phổ biến làm suy giảm sức khỏe đất.

Tại các vùng đồi núi, địa hình dốc khiến đất dễ bị xói mòn, rửa trôi. Việc canh tác quảng canh, bón phân không cân đối hoặc thiếu phân hữu cơ làm lớp đất mặt giàu dinh dưỡng bị cuốn trôi nhanh chóng. Khi lớp đất mặt bị mất, đất trở nên chua, nghèo hữu cơ và kém màu mỡ. Độ pH thấp (dưới 5,5) làm nhôm và mangan hòa tan gây độc cho rễ, trong khi lân bị cố định, cây trồng khó hấp thu dinh dưỡng, dẫn đến sinh trưởng kém, rễ yếu, dễ nhiễm sâu bệnh và giảm năng suất.

Ở vùng đồng bằng thâm canh, suy thoái đất chủ yếu do mất cân đối dinh dưỡng và kỹ thuật canh tác chưa phù hợp. Việc lạm dụng phân hóa học, thiếu bổ sung hữu cơ, làm đất liên tục và độc canh kéo dài khiến đất chặt, giảm độ tơi xốp, khả năng thấm nước và giữ ẩm suy giảm. Hữu cơ và đạm tổng số trong đất ngày càng thấp, làm hệ vi sinh vật có lợi suy giảm.

Đối với một số vùng chuyên canh cây ăn quả, việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và phân bón chứa kim loại nặng trong thời gian dài dẫn đến tích tụ đồng, kẽm trong đất, làm suy giảm nấm rễ cộng sinh và gia tăng nấm bệnh, tuyến trùng. Trong sản xuất lúa, tập quán chỉ bón NPK, kỹ thuật làm đất chưa hợp lý, ruộng ngập nước kéo dài và rơm rạ không được xử lý triệt để đã làm đất bạc màu, thiếu trung – vi lượng và gia tăng hiện tượng ngộ độc hữu cơ.
Giải pháp khôi phục và duy trì sức khỏe đất
(1) Bổ sung hữu cơ
Bón phân chuồng hoai, compost, phân xanh và phụ phẩm nông nghiệp ủ men vi sinh giúp đất tơi xốp, giữ ẩm, tăng dinh dưỡng và nuôi hệ vi sinh vật có lợi. Bổ sung hữu cơ đều đặn giúp đất phục hồi tự nhiên và giảm phụ thuộc phân hóa học.
(2) Dùng phân vi sinh và chế phẩm sinh học
Vi sinh vật giúp cố định đạm, phân giải lân – kali, trong khi nấm đối kháng như Trichoderma hạn chế nấm bệnh, tuyến trùng và hỗ trợ phân hủy rơm rạ. Các chế phẩm cải tạo đất còn giúp giảm độc tố kim loại nặng trong đất.
(3) Luân canh – xen canh
Thay đổi cây trồng theo vụ và xen cây họ đậu giúp đất được nghỉ, bổ sung đạm tự nhiên, cải thiện cấu trúc đất và giảm sâu bệnh.
(4) Trồng cây che phủ – chống xói mòn
Cỏ Vetiver, cây họ đậu hoặc phủ rơm rạ giúp giữ đất, giữ ẩm, hạn chế rửa trôi và ổn định nhiệt độ đất, đặc biệt hiệu quả ở vùng đồi dốc.
(5) Cải tiến kỹ thuật làm đất
Hạn chế xới sâu để bảo vệ cấu trúc đất. Trong sản xuất lúa, tăng cường cày ải, cày vùi và xử lý rơm rạ bằng chế phẩm sinh học nhằm giảm chua đất và ngộ độc hữu cơ.
(6) Tưới tiêu khoa học
Tưới nhỏ giọt hoặc tưới phun giúp giữ cấu trúc đất và tránh nén chặt. Với lúa, kỹ thuật “tưới xen kẽ khô – ướt” hạn chế ngập kéo dài, giảm phát thải và giảm nguy cơ ngộ độc hữu cơ.
(7) Giảm phân hóa học và thuốc BVTV
Chỉ bón theo nhu cầu cây, chia nhỏ lượng bón và tránh bón tập trung. Ưu tiên biện pháp sinh học, bẫy bả và thiên địch để thay thế một phần thuốc hóa học.
(8) Phục hồi vi sinh và tăng carbon đất
Nâng cao sức khỏe đất là giải pháp cốt lõi để phát triển sản xuất trồng trọt bền vững, giúp tăng năng suất, giảm chi phí, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Khi người nông dân chuyển từ tư duy “khai thác tối đa” sang “sử dụng hợp lý và tái tạo đất”, nông nghiệp sẽ phát triển ổn định, lâu dài và mang lại lợi ích bền vững cho cả hiện tại và tương lai.