Phát triển kinh tế ban đêm trên địa bàn tỉnh Nghệ An

 
1. Thực trạng phát triển kinh tế ban đêm trên địa bàn tỉnh Nghệ An
KTBĐ đã được hình thành trên địa bàn ở các phường Thành Vinh, Trường Vinh và Cửa Lò.  Đặc biệt là vào các ngày cuối tuần từ thứ Sáu đến Chủ nhật, một số hoạt động đêm đã trở thành một nét sinh hoạt văn hóa, đời sống của một bộ phận người dân địa phương và địa điểm không thể bỏ qua của khách du lịch khi đến với Nghệ An.  Phát triển kinh tế ban đêm ở Nghệ An diễn ra theo các mô hình tiêu biểu như:
1.1. Mô hình Không gian đi bộ
Không gian phố đi bộ đã được tổ chức tại các phường trung tâm đã thu hút được nhiều khách du lịch và người dân địa phương và khách du lịch.
Việc xây dựng thành công các mô hình như Phố đi bộ Trường Thi và phố đi bộ Nguyễn Huệ (Cửa Lò) đã tạo ra những không gian tập trung, có sức chứa lớn, thu hút hàng chục nghìn lượt người dân và du khách tham gia mỗi tối, góp phần làm cho đời sống đô thị về đêm trở nên sôi động và đa dạng hơn. Các số liệu tăng trưởng trong mùa du lịch 2024 tại Cửa Lò, với mức tăng trên 30% về cả lượt khách và doanh thu, đã chứng minh cho tiềm năng của thị trường du lịch, trong đó các hoạt động về đêm đóng một vai trò ngày càng quan trọng. Sự phát triển này cũng mang lại những tác động tích cực về mặt xã hội, khi tạo ra thêm hàng nghìn việc làm cho người lao động địa phương, như ước tính khoảng 1.200 lao động tham gia vào các dịch vụ du lịch chỉ riêng tại phường Cửa Lò.
1.2. Mô hình không gian ẩm thực đêm
Theo thống kê, trên địa bàn thành phố Vinh cũ có 11 trung tâm thương mại, 6 siêu thị, 28 chợ và 23.655 điểm kinh doanh thương mại dịch vụ. Trong số này, các cơ sở dịch vụ ăn uống chiếm một tỷ trọng đáng kể với hàng nghìn nhà hàng, quán ăn, quán cà phê và các điểm bán thức ăn đường phố hoạt động trên khắp các tuyến phố chính và trong các khu dân cư.
Bảng 1: Quy mô cơ sở hạ tầng thương mại dịch vụ thành phố Vinh (cũ)
Về cơ cấu phân bố không gian, các cơ sở dịch vụ ẩm thực tập trung chủ yếu tại các tuyến đường chính như Nguyễn Văn Cừ, Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Phong, Nguyễn Thị Minh Khai, Lê Nin, Hà Huy Tập, Lê Lợi và Quang Trung. Những tuyến đường này có lưu lượng giao thông lớn, thuận tiện cho việc tiếp cận khách hàng, do đó thu hút đông đảo các doanh nghiệp và hộ kinh doanh. Bên cạnh đó, các khu vực xung quanh trường đại học, cao đẳng cũng tập trung nhiều quán ăn, quán cà phê phục vụ nhu cầu của sinh viên.
Về loại hình kinh doanh, thị trường ẩm thực thể hiện sự phân khúc rõ rệt với nhiều loại hình đa dạng đáp ứng nhu cầu của các tầng lớp khách hàng khác nhau. Phân khúc ẩm thực truyền thống và đặc sản địa phương được xem là linh hồn của ẩm thực Nghệ An với các món ăn từ lươn như cháo lươn, súp lươn, miến lươn nổi tiếng với hương vị cay nồng đặc trưng. Các quán lươn danh tiếng như Cháo lươn Bà Ngọ, Quán lươn Hồng Sơn, cùng nhiều quán khác đã trở thành thương hiệu và là điểm đến không thể bỏ qua của du khách. Ngoài món lươn, thành phố còn có nhiều đặc sản khác như bánh mướt, bánh bèo, giò bê, tương Nam Đàn góp phần làm phong phú bản đồ ẩm thực.
Phân khúc nhà hàng trung cấp và cao cấp đang phát triển mạnh mẽ đáp ứng nhu cầu của tầng lớp trung lưu và thượng lưu ngày càng tăng. Tại Vinh đã xuất hiện nhiều nhà hàng chuyên biệt phục vụ ẩm thực quốc tế như The American Steak chuyên món Âu, TOHOKU Japanese Restaurant phục vụ món Nhật, Nathan Thai Fusion với các món Thái. Các mô hình buffet đặc biệt là buffet hải sản như Chef Dzung cũng thu hút lượng lớn thực khách. Sự hiện diện của phân khúc này cho thấy thị trường đang được nâng cấp, hướng đến trải nghiệm ẩm thực tinh tế hơn.
Phân khúc chuỗi cà phê và đồ uống đang phát triển sôi động phản ánh sự thay đổi trong lối sống đô thị. Các thương hiệu cà phê lớn toàn quốc như Highlands Coffee, Phúc Long, Cộng Cà Phê đã nhanh chóng chiếm lĩnh các vị trí đắc địa tại các trung tâm thương mại và trục đường chính. Đồng thời, các quán cà phê độc lập của địa phương với không gian thiết kế độc đáo như Nocenco Coffee với kiến trúc tre ấn tượng, Ngầu Coffee và Lò Gạch Coffee cũng tạo ra sự cạnh tranh gay gắt và đa dạng hóa thị trường.
Phân khúc quán ăn bình dân và ẩm thực đường phố chiếm thị phần lớn nhất, là một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày của người dân. Mạng lưới dày đặc các quán cơm gia đình, cơm văn phòng như Quán Xưa, Cáo Restaurant, Cơm Lê Gia, các quán ăn vặt phục vụ học sinh sinh viên như Quán Moon, các quán bún, phở, cháo và quán nhậu vỉa hè tạo nên sự sôi động và đa dạng cho bức tranh ẩm thực thành phố.
Phố ẩm thực đêm Đào Tấn (Thành cổ Vinh): Là một trong những mô hình kinh tế đêm hình thành sớm nhất tại Vinh, Phố ẩm thực đêm Đào Tấn đã đi vào hoạt động từ ngày 21 tháng 4 năm 2008. Với thời gian hoạt động kéo dài từ 17h00 chiều đến 08h00 sáng hôm sau, khu phố này đã trở thành một địa chỉ quen thuộc cho những người có nhu cầu ăn uống về đêm. Khu vực này bao gồm 05 hộ kinh doanh ăn uống cố định trong khuôn viên và khoảng 20 hộ kinh doanh tự phát trên vỉa hè, cung cấp các món ăn đường phố đa dạng. Nhận thấy tiềm năng và tầm quan trọng của khu vực này, UBND Thành phố đã đầu tư một nguồn lực đáng kể, với tổng mức đầu tư trên 8 tỷ đồng, để thực hiện công tác chỉnh trang hạ tầng kỹ thuật một cách đồng bộ. Các hạng mục được đầu tư bao gồm vỉa hè, hệ thống mương thoát nước, điện chiếu sáng, đèn trang trí, cây xanh và biểu tượng khu ẩm thực, góp phần tạo nên một diện mạo mới khang trang, sạch đẹp hơn. Sau khi hoàn thiện đầu tư, UBND phường Cửa Nam (cũ) đã xây dựng và được phê duyệt Đề án “Phố đêm ẩm thực Thành cổ Vinh”, thành lập tổ quản lý và xây dựng quy chế hoạt động, nhằm đưa hoạt động kinh doanh vào nề nếp, đảm bảo các tiêu chí về an toàn thực phẩm, vệ sinh môi trường và văn minh thương mại.
Phố Đêm Cao Thắng: Được triển khai với kỳ vọng lớn là sẽ trở thành một điểm nhấn du lịch, thương mại, dịch vụ của thành phố, Phố Đêm Cao Thắng chính thức đi vào hoạt động từ ngày 02 tháng 10 năm 2019. Phố Cao Thắng đã được đầu tư hệ thống điện trang trí, chiếu sáng, vỉa hè, cây xanh, cổng chào, mái che tự động và các công trình phụ trợ khác. Phố đêm được quy hoạch với 114 vị trí kinh doanh, hoạt động từ 18h30 đến 23h30 hàng ngày, bao gồm 6 nhóm ngành hàng chính như quần áo, giày dép, đồ lưu niệm, đặc sản và ẩm thực đường phố.
Tuy nhiên, trái với kỳ vọng ban đầu, mô hình này đang được đánh giá là hoạt động không hiệu quả. Một trong những minh chứng rõ nét là tỷ lệ lấp đầy thấp, chỉ có 71 trên tổng số 114 ốt kinh doanh ký hợp đồng, cho thấy sức hút đối với các hộ kinh doanh còn hạn chế. Nguyên nhân chính được chỉ ra là do hàng hóa kinh doanh tại đây còn nghèo nàn, thiếu sự đa dạng và khác biệt, chủ yếu là các mặt hàng quần áo thời trang và đồ ăn nhẹ, chưa có những sản phẩm độc đáo, đặc trưng để có thể thu hút khách du lịch. Do đó, lượng khách đến tham quan, mua sắm chủ yếu là người dân địa phương, và phố đêm chưa thể trở thành một điểm đến du lịch thực thụ. Một vấn đề nghiêm trọng khác là công tác vệ sinh môi trường chưa được đảm bảo. Tình trạng người dân tập trung kinh doanh các mặt hàng thực phẩm tươi sống tự phát vào buổi chiều ở khu vực lân cận, xả rác và nước thải bừa bãi đã gây mất vệ sinh và ảnh hưởng xấu đến mỹ quan chung của khu phố. Thêm vào đó, dù đã có lời mời gọi, phố đêm vẫn chưa thu hút được các tổ chức hay cá nhân tham gia biểu diễn văn hóa nghệ thuật đường phố bằng hình thức xã hội hóa, khiến không gian thiếu đi sự sôi động và hấp dẫn cần có.
1.3. Mô hình không gian bảo tàng và di tích lịch sử cho du lịch ban đêm
Các không gian văn hóa, vui chơi giải trí khác: Đây là mảng trống lớn nhất trong bức tranh kinh tế đêm của tỉnh Nghệ An. Hiện tại, tỉnh gần như chưa có các khu vui chơi giải trí quy mô lớn, hiện đại cho phát triển kinh tế ban đêm. Đây là một trong dư địa lớn để phát triển kinh tế ban đêm trong thời gian tới.
1.4. Mô hình tổ chức biểu diễn nghệ thuật đêm và vui chơi giải trí
Mô hình tổ chức biểu diễn nghệ thuật và vui chơi giải trí ban đêm trên địa bàn  phường Thành Vinh, Trường Vinh và Cửa Lò nhìn chung khá đơn điệu. Trong kế hoạch phát triển nghệ thuật biểu diễn theo hướng công nghiệp văn hóa của tỉnh Nghệ An đã nhấn mạnh: Bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống dân tộc đặc biệt là dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, kết hợp với các loại hình nghệ thuật đương đại, tạo ra nhiều tác phẩm chất lượng cao, thể hiện được tính sáng tạo, độc đáo của nghệ thuật truyền thống. 
2. Đánh giá chung về thực trạng phát triển du lịch ban đêm trên địa bàn thành phố Vinh (cũ)
Từ việc phân tích chi tiết thực trạng của các loại hình dịch vụ, có thể rút ra những đánh giá tổng quan về quá trình phát triển kinh tế đêm tại thành phố Vinh trên các phương diện cốt lõi, bao gồm quy mô, cơ cấu sản phẩm, chất lượng dịch vụ và hiệu quả của công tác quản lý nhà nước.
2.1. Về quy mô và số lượng
Không thể phủ nhận rằng các hoạt động kinh tế ban đêm tại Vinh đã có sự hình thành và phát triển nhất định về số lượng, đặc biệt là sau khi thành phố thể hiện sự quan tâm và ban hành các kế hoạch hành động cụ thể.
Việc xây dựng thành công các mô hình như Phố đi bộ Trường Thi và Phố đi bộ Nguyễn Huệ đã tạo ra những không gian tập trung, có sức chứa lớn, thu hút hàng chục nghìn lượt người dân và du khách tham gia mỗi tối, góp phần làm cho đời sống đô thị về đêm trở nên sôi động và đa dạng hơn.
Tuy nhiên, khi nhìn nhận một cách tổng thể trên toàn thành phố, quy mô của kinh tế đêm vẫn còn rất khiêm tốn và mang tính manh mún, rời rạc. Các hoạt động chủ yếu vẫn chỉ tập trung tại một vài địa điểm đã được quy hoạch hoặc một số khu vực tự phát, chưa tạo ra được một mạng lưới dịch vụ ban đêm rộng khắp, có sự kết nối chặt chẽ và bổ trợ lẫn nhau giữa các lĩnh vực từ ẩm thực, mua sắm, giải trí đến văn hóa, nghệ thuật. Thành phố vẫn còn thiếu một “hệ sinh thái” kinh tế đêm hoàn chỉnh, nơi du khách có thể dễ dàng di chuyển và trải nghiệm một chuỗi các dịch vụ đa dạng trong suốt buổi tối.
2.2. Về cơ cấu và chất lượng sản phẩm
Đây có thể xem là điểm yếu lớn nhất và mang tính cốt lõi trong thực trạng phát triển kinh tế đêm của tỉnh Nghệ An hiện nay. Cơ cấu sản phẩm du lịch đêm còn rất nghèo nàn, thiếu sự đa dạng và đặc biệt là thiếu những sản phẩm độc đáo, khác biệt để có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh. Cụ thể:
Sản phẩm có sự trùng lặp và thiếu sáng tạo: Có một sự tương đồng đáng kể trong các hoạt động được tổ chức tại các mô hình phố đi bộ, phố đêm khác nhau. Hầu hết các địa điểm này đều có các hoạt động quen thuộc như bán đồ lưu niệm, ẩm thực đường phố, và một vài trò chơi dân gian đơn giản.
Chưa có sản phẩm đặc thù để thu hút khách du lịch ban đêm. Hiện nay thành phố đang thiếu trầm trọng những sản phẩm du lịch đêm đặc sắc, mang tính biểu tượng, có khả năng tạo ra tiếng vang và trở thành lý do để du khách phải đến Nghệ An. Đó là các chương trình biểu diễn nghệ thuật quy mô lớn, các show diễn thực cảnh được đầu tư công phu, các lễ hội ánh sáng, âm nhạc mang tầm vóc khu vực, hay các sản phẩm du lịch độc đáo khai thác tiềm năng văn hóa, lịch sử như tour đêm tại Thành cổ Vinh, du thuyền trên sông Lam kết hợp thưởng thức dân ca ví giặm. Việc thiếu những sản phẩm đặc thù và thu hút này khiến du lịch đêm của tỉnh chưa có bản sắc riêng và khó có thể cạnh tranh với các trung tâm du lịch lớn khác.
Chất lượng dịch vụ du lịch ban đêm chưa đồng đều: Chất lượng của các sản phẩm, dịch vụ hiện có cũng là một vấn đề đáng quan ngại. Chất lượng cơ sở lưu trú, như đã phân tích, còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm nghỉ ngơi của du khách. Phong cách phục vụ của một bộ phận nhân lực du lịch còn thiếu chuyên nghiệp, chưa thể hiện được sự thân thiện, mến khách.
2.3. Về Môi trường, hạ tầng và an ninh trật tự
Tình trạng ô nhiễm môi trường gia tăng tại các điểm du lịch ban đêm. Đây là một trong những thách thức nghiêm trọng và cấp bách nhất. Các ví dụ điển hình về tình trạng ô nhiễm tại Phố Đêm Cao Thắng và Phố đêm Nguyễn Huệ như việc xả rác và nước thải không qua xử lý không chỉ gây mất mỹ quan đô thị, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng mà còn làm suy giảm nghiêm trọng trải nghiệm của du khách, để lại những ấn tượng xấu khó phai mờ.
Hạ tầng kỹ thuật phục vụ du lịch ban đêm chưa đồng bộ. Việc thiếu bãi đỗ xe quy hoạch không chỉ gây khó khăn cho người dân và du khách mà còn là nguồn gốc của tình trạng lộn xộn, ùn tắc và nạn “chặt chém” giá giữ xe.
Tình trạng mất an ninh trật tự tại các điểm du lịch ban đêm chưa được giải quyết triệt để. Công tác đảm bảo an ninh trật tự, an toàn cho người dân và du khách luôn được chính quyền các cấp quan tâm, đặc biệt tại các khu vực tổ chức sự kiện. Các kế hoạch đảm bảo an ninh, bố trí lực lượng chốt chặn, tuần tra đã được xây dựng và triển khai. Tuy nhiên, công tác này vẫn đối mặt với nhiều thách thức do các hoạt động về đêm thường phức tạp và khó quản lý hơn. Lực lượng làm nhiệm vụ vào ban đêm còn mỏng, trong khi cơ chế hỗ trợ chưa có, dẫn đến khó khăn trong việc duy trì hoạt động thường xuyên và liên tục để xử lý các vấn đề như lấn chiếm lòng đường, vỉa hè, gây mất trật tự công cộng.
2.4. Về công tác quản lý nhà nước và cơ chế, chính sách
Chính quyền thành phố Vinh trước đây và các phường Thành Vinh, Trường Vinh và Cửa Lò đã thể hiện rõ vai trò chủ động và nỗ lực lớn trong việc định hướng và thúc đẩy kinh tế đêm thông qua việc ban hành các kế hoạch, đề án và dành nguồn lực đầu tư cho các mô hình thí điểm. Sự vào cuộc này là yếu tố tiên quyết tạo ra những chuyển biến ban đầu.
Tuy nhiên, hiệu quả quản lý trong thực tiễn vẫn còn nhiều hạn chế. Việc xử lý các vi phạm trong lĩnh vực trật tự đô thị, môi trường, kinh doanh du lịch đôi khi còn chưa đủ nghiêm, chưa quyết liệt, còn mang tính thời điểm, dẫn đến hiệu quả răn đe không cao và các vi phạm dễ dàng tái diễn. Sự phối hợp giữa các phòng, ban, ngành và các lực lượng chức năng có lúc còn thiếu chặt chẽ, chưa tạo thành sức mạnh tổng hợp.
Rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở việc thiếu một khung cơ chế, chính sách đột phá và đủ hấp dẫn dành riêng cho kinh tế đêm. Tỉnh chưa có các chính sách ưu đãi cụ thể về thuế, phí, lệ phí để khuyến khích các doanh nghiệp, hộ kinh doanh mạnh dạn đầu tư và kéo dài thời gian hoạt động. Các quy định về việc sử dụng tạm thời một phần lòng đường, hè phố cho các hoạt động kinh doanh đêm còn cứng nhắc và chưa có cơ chế linh hoạt. Cuối cùng, việc huy động nguồn lực xã hội hóa từ cộng đồng doanh nghiệp để tổ chức các sự kiện, hoạt động văn hóa vẫn còn rất hạn chế, còn tồn tại tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào ngân sách nhà nước.
3. Giải pháp phát triển kinh tế ban đêm trên địa bàn tỉnh Nghệ An
Để góp phần phát triển kinh tế ban đêm trên địa bàn, tỉnh Nghệ An và các phường Trường Vinh, Thành Vinh và Cửa Lò cần đẩy mạnh thực hiện các giải pháp sau sau:
- Tập trung hoàn thiện các mô hình để hỗ trợ thúc đẩy phát triển kinh tế đêm trên địa bàn các đô thị, gồm: phố đi bộ, phố đêm, phố ẩm thực, hạ tầng thương mại, các khu vui chơi giải trí.
- Đầu tư và đang dạng hóa các sản phẩm dịch vụ kinh tế ban đêm như mô hình biểu diễn nghệ thuật, trình chiếu ánh sách, tổ chức các mô hình tổ hợp vui chơi giải trí kết hợp mua sắm.
- Tuyên truyền, phổ biến tạo sự đồng thuận của người dân và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động kinh tế ban đêm, với vai trò vừa là người cung cấp vừa là người trải nghiệm sản phẩm, dịch vụ. Tạo kênh tiếp nhận thông tin về phát triển kinh tế ban đêm tại các đô thị lớn trên địa bàn tỉnh và các phường, xã để người dân và du khách đóng góp ý tưởng, giải pháp phát triển kinh tế ban đêm, giải pháp hạn chế rủi ro từ hoạt động kinh tế ban đêm.
- Đầu tư các công trình hạ tầng đồng bộ, hiện đại như đường, vỉa hè, điện chiếu sáng kết hợp trang trí, cây xanh, cây cảnh, các tuyến phố có điểm nhấn tạo sự khác biệt và bắt mắt vào ban đêm.
- Quy hoạch hình thành các khu phát triển kinh tế ban đêm gắn với quy hoạch kiến trúc, xây dựng hạ tầng, phương án tổ chức giao thông, đảm bảo an ninh, trật tự đô thị, đảm bảo nguồn điện, nước, hệ thống thu gom, xử lý chất thải, bảo vệ môi trường,…
- Đầu tư xây dựng các công trình tạo điểm nhấn về đêm tại các quảng trường, công viên trung tâm, khu vực cảnh quan. Trang trí, hình thành các tuyến đường ánh sáng nghệ thuật nhằm tạo ra sự khác biệt, sức hấp dẫn để thu hút người dân và du khách về đêm, trước mắt tổ chức một số vị trí phù hợp trên các tuyến phố đi bộ đã định hướng ở trên.
- Xây dựng phóng sự, các bài viết quảng bá, video, chuyên mục về kinh tế ban đêm và các hoạt động, dịch vụ về đêm trên các kênh truyền thông, mạng xã hội... Lồng ghép nội dung quảng bá kinh tế ban đêm vào các chương trình xúc tiến du lịch, xúc tiến thương mại, xúc tiến đầu tư, ngoại giao của tỉnh; chương trình hợp tác liên kết với các địa phương để quảng bá kinh tế ban đêm.